درس پانزدهم: تعریف نقش و مسائل مرتبط با آن

 تعریف نقش و مسائل مرتبط با نقش

نقش یکی دیگر از مضامین بنیادی در رفتار سازمانی است و اگربه درستی تعریف گردد، بسیاری از مفاهیم دیگر را توضیح می دهد. تعریف نقش از آن جهت اهمیت دارد که با بسیاری از مباحث مهم دیگر در رفتار سازمانی در ارتباط است؛ از آن جمله؛ تجزیه و تحلیل شغل، به کارگماری، استخدام، تفویض سمت، ارتباطات، انتظارات شغلی، جایگاه و سمت، و غیره. بنابراین در ابتدا به تعریف مختصری از نقش می پردازیم و در ادامه مسائل مرتبط با آن را بررسی می کنیم:

تعریف نقش:

رفتارهای مورد انتظار در یک سمت مشخص (که ربطی به ویژگی های شخصیتی فرد هم ندارد،  به این معنا که انتظارات مربوط به نقش برای هر فردی که آن سمت را بر عهده بگیرد یکسان است (مثل نقش پدر، مادر، همسر، کارمند بایگانی، مدیر اداری !)

هر رفتار و یا انجام فعالیتی خارج از مورد فوق، اجرای نقش فرا وظیفه ای است.

ویژگی های نقش های شغلی:

۱- غیر شخصی هستند (این سمت فرد است که نوع رفتار و فعالیت را مشخص می کند نه خود فرد)

۲- به “رفتار در شغل” و مرتبط با “شغل تعریف شده در ساختار سازمانی” ( متناسب با شرح شغل) مربوط است.

 -۳مشخص کردن نقش ها (شرح شغل) نسبتا دشوار است؛ چرا که آنچه را که ما به عنوان نقش خویش ادراک می کنیم، و آنچه دیگران از ما انتظار دارند و آنچه در واقعیت وجود دارد، ممکن است بسیار متفاوت باشد.

۴- نقش ها به سرعت آموخته می شوند و می توانند به تغییرات مهمی در رفتار فردی (شخصیتی) منجر شوند. (یک فرد در نقش مدیر، خلق و خوی مدیریتی می گیرد!)

نقش و فرایند گروهی: ۳ موضوع عمده در این خصوص وجود دارد.

نقش و فرایند گروهی:

۳ موضوع عمده در این خصوص وجود دارد.

۱) واقعه نقش: به معنای این است که افراد چگونه نقش های خود را فرا می گیرند. مراحل این رویداد به این شکل است که افراد و اعضای گروه انتظاراتی دارند که به اطلاع یکدیگر می رسانند. متصدی این نقش انتظارات را ادراک و تفسیر می کند و آنگاه رفتار می کند. این مراحل چرخشی است. اگر رفتار فرد با انتظارات گروه تفاوت فاحش کند ساز و کار بازخوردی این تفاوت را آشکار می کند بنابراین یا انتظارات یا رفتار باید تغییر کند تا به تعامل و شرایط شایسته منجر گردد.

بنابراین: انتظارات گروه از سمت ..<.. برقراری ارتباطات و تعاملات در رابطه با انتظارات..<…ادراک و تفسیر فرد از نقش و انتظارات ..<.. رفتار واقعی مربوط به نقش

۲) مجموعه نقش: اعضای گروهی که انتظارات نقش را تعیین می کنند. شامل افرادی می شود که با شخص تعامل فراوان دارند و مطالب مهم را با وی در میان می گذارند. در این خصوص وسعت و تنوع مجموعه نقش اطلاعاتی را در اختیار ما قرار می دهد. بطور مثال اگر مجموعه نقش کوچکتر باشد؛ انتظارات واضح تر است اما گروه های منزوی تر داریم (نقش های محدود تر) در گروه های بزرگ ابهام و آشفتگی در خصوص وظایف نقش و انتظارات از وی بیشتر است.

۳)تمایز نقش: ایفای نقش های متمایز از یکدیگر تمایز نقش گفته می شود و شامل نقش هایی که در مراحل تشکیل گروه بوجود می آیند. اگر چه این نقش ها متمایز هستند، اما در کنار هم و با هم هماهنگی گروهی منسجم بوجود می آورند. (مانند سمت های مختلف در تیم منابع انسانی)

مشکلات نقش

۳ اشکال در خصوص نقش رخ می دهد (تعارض-ابهام- گرانباری)

تعارض نقش یا role conflict

افراد ممکن است بطور همزمان نقش های متعددی بر عهده بگیرند، برخی از این نقش ها در شغل هستند و برخی خارج از کار (مانند نقش پدری در خانه) مشکل زمانی پدید می آیند که انتظارات نقش همزمان با هم ناهماهنگ باشد که خود ۴ دسته تعارض را ایجاد می کند:

– تعارض نقش درون فرستنده (intrasender conflict) یا تعارضی که ناشی از انتظارات متعارض از نقش است. مثلا کارفرما انتظارات متضادی از کارگر درخواست کند، از او بخواهد در طول روز زودتر از کار دست بکشد در عین حال کارش را در بازه زمانی کمتری تحویل دهد.

-تعارض درون نقش (intra role colflict): خود نقش از انتظارات متفاوت تشکیل شده باشد (مدیر منابع انسانی!)

-تعارض میان نقش (inter role conflict): فرد ۲ یا چند نقش دارد که انتظارات هر نقش با هم تعارض دارد (رئیس اداری- رئیس پشتیبانی- پدر خانه)

– تعارض شخص و نقش (person role conflict): ارزش و نگرش های شخص با نقش متعارض است. مثلا مسئول حفاظت از حیوانات مجبور به کشتن حیوانات بیمار باشد.

پیامدهای تعارض نقش:

پیامدهای تعارض نقش شامل؛ تنش و اضطراب و ترک شغل (فردی) و خشنودی، عملکرد و باروری (سازمانی)

– ابهام نقش:

ابهام در نقش ناشی از تفاوت میان آنچه دیگران از ما انتظار دارند و آنچه خود به آن می اندیشیم و آنچه باید در نقش انجام دهیم است. جهت جلوگیری از اباهام نقش می بایست اطمینان حاصل کرد که آیا فرد آنچه را که باید انجام دهد خود فهمیده است و همه انتظارات نقش را در خصوص نحوه انجام وظایف واضح و ورشن می داند؟ اینکه چه چیزی را چگونه انجام دهد؟

تعارض در سطوح پایین تر مشکل جدی تر است. در سطوح بالاتر مدیران می توانند با اعمال فشار و تغییر قواعد و مسئولیت های تعارض را کاهش دهند. ابهام در سطوح بالاتر مشکل جدی تری است. چون مشاغل سطح بالا پیچیدگی و مهارت های زیادی دارند.

لذا مشاغل سطح پایین ممکن است بهتر تعریف شوند و ابهام کمتری داشته باشند لیکن تعارض نقش ممکن است شدیدتر باشد وانگهی کارمند سطح پایین ممکن است منابع لازم را برای برطرف ساختن تعارض در اختیار نداشته باشد.

گرانباری نقش  overload:

انتظارات و درخواست ها فراتر از توانایی های متصدی نقش باشد. گرانباری نقش در موقعیت هایی پدید می آید که مبهم نیز هستند به دلیل عدم صراحت انتظارات، مرتب از فرد درخواست های بیشتری به عمل آید. مانند مسئول مشاوره و