,

فرسودگی شغلی و راه های مقابله با آن

قسمت عمده ای از زندگی روزانه هر شخص صرف اشتغال به کار می شود. فعالیت کاری از نظر سلامت روانی شخص فعالیتی مهم به حساب می آید و کار وسیله ای است که برای فرد استقلال می آورد و رشد عزت نفس او را مساعد می کند. نتایج پژوهش فریدمن و آرپن نشان داد که خشنودی شغلی با شادکامی کلی ارتباط دارد. همچنین بررسی گچمن و سیلز نشان داد که بهداشت روانی و امید به زندگی طولانی با خشنودی شغلی رابطه دارد. پاپنیگون (1989) ترجمه حسین شاهی (1379)

عامل های متعددی همخواره به عنوان منابع فشارهای روانی، استرس در محیط کار وجود دارد، از قبیل عامل های محیطی و فیزیکی چون سروصدا، ازدحام، نور و صوت نامناسب عامل های انسانی چون تعارض با افراد دیگر، عامل های سازمانی چون تراکم کاری، سیاست گذاری نادرست و …

در مقابل این استرس ها، فشار روانی اگر شخص قادر به مقابله مؤثر با آنها نباشد، دستخوش عوارض متعدد جسمی و روانی و رفتاری می شود و طولانی شدن فشارهای روانی ممکن است موجب کاهش رضایت مندی از شغل و منجر به فرسودگی شغلی شود که پیامد آن کسالت، بی تفاوتی و کاهش اثربخشی، خستگی، ناکامی و حتی دلسردی در شخص می شود.

فرسودگی شغلی نه تنها با بهداشت روانی یک شخص بلکه با میزان بهره وری او نیز رابطه دارد.

 لذا آشنا شدن با روش های مقابله مؤثر با فشارهای روانی، استرسها و غلبه بر فرسودگی شغلی می تواند به ارتقای بهداشت روانی و افزایش اثربخشی و بهره وری نیروی انسانی کمک کند.

فشارهای روانی محل کار و راه های مقابله با آنها

چگونه می توانید به رغم این همه مشکل، سلامت خود را حفظ کنید؟ همه فشارهای روانی، استرس در کار را تجربه کرده ایم. این همان احساس فرسودگی است که سبب می شود، سردرد بگیریم یا وقتی تلفن به صدا درمی آید و یا وقتی که رئیس از ما سؤالی می پرسد عرق سرد بر پیشانی ما بنشیند. صدای رایانه های شخصی، گیج شدن از کار کاربران و … به ظاهر فقط تعدادی از منابع فشارهای روانی استرس در محیط کار هستند. تحقیق ها نشان می دهند که فشار روانی (استرس) می تواند شامل هر دو بعد جسمی و روانی بشود. زیرا فشار روانی (استرس)، بدن ما زمانی واکنش نشان می دهد که مورد حمله واقع می شود و درمان در این موقع، هم جسمی و هم هیجانی است. انتقال دهنده های عصبی در خون رها می شوند و تغییرهای فیزیکی را بوجود می آورند. از جمله، این تغییرها می توان به ضربان قلب اشاره کرد که بدن را برای اقدام جنگ و گریز مستعد می سازد. علایم و عوارض فشار روانی (استرس) می تواند به صورت جسمی، روانی و رفتاری تجلی پیدا کند.

نشانه های فشار روانی (استرس)

فیزیکی: سردرد، دندان دردهای طاقت فرسا، سفتی و دردناک شدن گلو، پرخاشگری، درد سینه، تنگی نفس، تپش قلب، فشار خون بالا، دردهای عضلانی، اسهال، افزایش تعرق، بی خوابی، بیماریهای متعدد روانشناختی، اضطراب، تحریک پذیری، غمگینی، حالت دفاعی داشتن، تحریک پذیری زیاد، بی احساسی، احساس بیچارگی، ناامیدی، غضبناکی، فقدان مدیریت و ناامنی رفتاری، پرخوری، کم اشتهایی، بی صبری، بحث کردن زیاد، تعلق، افزایش مصرف الکل یا دارو، افزایش مصرف سیگار، کناره گیری از دیگران، سهل انگاری از جوابگویی، عملکردهای کاری ضعیف، بهداشت شخصی ضعیف، تغییر در اعمال مذهبی، تغییر در روابط با افراد نزدیک خانواده.

پژوهش ها نشان می دهند که اگر فشار روانی (استرس) زمان زیادی ادامه یابد ممکن است زمینه ساز بیماری های جسمی یا هیجانی شود که به دلیل فعل و انفعال های شیمیایی است که در جریان فشار روانی (استرس) رخ می دهند. به هر حال اگر شما روزی احساس کردید که دچار فشار روانی شده اید، راه های مؤثر برای مبارزه با آن وجود دارد:

1- از خودتان محافظت کنید، بهترین راه برای رهایی از فشار روانی (استرس) این است که به شیوه های صحیح زندگی کنید که این مورد خود موردهای زیر را می تواند شامل شود، تمرین های ورزشی مناسب، خواب مناسب و کافی، غذای متعادل. چگونه این سه چیز به ما کمک می کند؟ حرکت های ورزشی هوازی کمک می کند که ما نیرویی را که ممکن است سبب فشار روانی (استرس) شود، تخلیه کنیم. خواب کافی کمک می کند تا با یک تجدید قوا، از عهده مشکلات برآییم و تغذیه خود شامل مصرف میوه ها، سبزی هایی است که آب بدن را قوی و نیرومند        می سازد.

2- مدیریت زمان داشته باشید، هدف های خود را مشخص کرده و کارهایتان را مطابق با آن مشخص کنید. اول باید وظیفه تان را اجرا کنید. کارها و وظیفه های دشوار را برای زمانی از روز که خیلی آماده و فعال هستید نگه دارید و در آخر وظیفه های آسان را زمانی که احساس می کنید نیروی کمتری دارید اجرا کنید.

3- زمان استراحت داشته باشید، تعطیلات و آخر هفته طولانی داشته باشید. زمان کوتاهی را هم برای دراز کشیدن، قدم زدن، آرمیدگی و … داشته باشید. همچنین حدود و ظرفیت خود را شناخته و در مواقع لازم برای وظیفه های محول شده اضافی جواب منفی دهید.

4- سلاح خود را مشخص کنید، سعی نکنید همیشه با کسانی که شما را پرخاشگر و عصبانی  می کنند بحث کنید مباحثتان را بری مواقع و مسایل واقعی نگه دارید. با توجه به مسایل مختلفی که سبب فشار روانی (استرس) هستید به موارد زیر توجه کنید.

اول از همه اینکه خوددرمانی نکنید، خوددرمانی و الکل مثل این است که به مشکلاتتان کمک کند چون این داروها شما را بدتر خواهند کرد. شما بهتر است درمان های تخصصی دریافت کنید. همچنین شاید لازم باشد شما این کار پردردسر را رها کنید. اما اول از خودتان بپرسید آیا شما کارتان را به درستی تغییر می دهید. (به قول معروف از چاله به چاه نیافتید)

شیوه های درمان و پیشگیری:

1- حمایت مدیر یا سرپرست، همکاران، دوستان و آشنایان

2- راهبردهای فردی کنار آمدن مانند تغییر شرایط فیزیکی و روانی کار و اگر ممکن نبود بعضی از رفتارهای خود را تغییر دهید.

3- استفاده از برنامه متنوع برای بهبود وضعیت بدنی مانند ورزش کردن و استفاده از برنامه غذایی مناسب

4- روشهای خاص آرامش مانند آموزش نظامدار آرمیدگی یا ریلکس، مراقبه و مانند آن

5- روشهای بهتر و اثربخش تر کار را بیاموزید.

6- با شرکت در دوره های آموزش مدیریت زمان با شیوه های اثربخش استفاده از وقت خود آشنا شوید تا با تلاش بیشتر و در زمان کمتر، کار بیشتری انجام دهید.

7- درصورتی که همه فنون فوق را به کار گرفتید و اثربخش نبود به طور موقت یا دائم کار یا شغل خود را تغییر دهید.

شیوه های درمان و پیشگیری از فرسودگی شغلی

به طور کلی مدارک و اسناد تحقیقاتی در زمینه اینکه آیا فرسودگی شغلی بازگشت پذیر است یا خیر، گویای این حقیقت است که فرسودگی های بدنی و روانی را می توان از دامان قربانيان سندرم مذبور پاک کرد.

با ارائه کمک های مناسب، فرد می تواند از فرسودگی جسمی و روانی رهایی یابد. اگر از میزان فشارهای روانی وارد بر افراد کاسته شود، اگر افراد مبتلا به فرسودگی شغلی مورد حمایت سرپرست واحد حمایت خود، همکاران، دوستان و آشنایان قرار گیرند و اگر این افراد برای خود تفریحات سالم و سرگرمی های خارج از محل کار داشته باشند، حداقل بعضی از آنان نگرشهای مثبتی نسبت به کار خود پیدا می کنند و بهره وری آنان مانند سابق بهینه می شود. البته باید در نظر داشت که این نوع ترمیم یا بازتوانی در شرایطی حاصل می شود که فرد به خود کمک کند و با به کارگیری راهبردهای درست، خود را از دام فرسودگی شغلی نجات دهد. به هر حال، باید دانست که همه روشهایی که برای کاهش فشار روانی به کار گرفته می شود، جهت مقابله و پیشگیری از فرسودگی شغلی، مناسب نیستند. برای ممانعت از تکرار مطالب بعضی از این راهبردها فهرست وار ارائه می شود.     (ساعتچی، 1376)


راهبردهای فردی کنار آمدن

درصورتی که شما از فرسودگی شغلی در رنج هستید یا قصد دارید از ابتلای به آن جلوگیری کنید، می توانید اقدامات زیر را انجام دهید:

1- درصورت امکان شرایط فیزیکی یا روانی کار خود را تغییر دهید و چنانچه قادر به ایجاد چنین تغییراتی نیستند، بعضی از رفتارهای خود را تغییر دهید. برای مثال، مسئولیتی را که از عهده انجام دادن آن برنمی آیید، قبول نکنید.

2- از برنامه های متنوع برای بهبود وضعیت بدنی خود استفاده کنید. برای مثال، اوقات خاصی از شبانه روز را به ورزش کردن اختصاص دهید و همراه آن، از برنامه های غذایی مناسب استفاده کنید. بدین ترتیب، مقاومت بدن شما در مقابل فرسودگی ناشی از فشارهای روانی مربوط به کار و خستگی شغلی، کاهش می یابد. هر چند به درستی مشخص نشده است که ورزش کردن باعث تسکین نشانه های فیزیولوژیکی ناشی از فرسودگی شغلی می شود یا اینکه اثرات مثبت آن اساساً جنبه روانی دارد، به هر حال، می دانیم که برای شما مفید است و حتماً آن را جزء برنامه روزانه خود منظور کنید. (ساعتچی، 1376)

3- اگر از روشهای خاص آرمیدگی استفاده کنید، در همان جلسه اول متوجه خواهید شد که تا چه میزان در ایجاد آرامش برای شما، مؤثر واقع می شود. تاکنون برای ایجاد حالت آرمیدگی روشهای گوناگون معرفی شده است (مثل آموزش نظامدار آرمیدگی، مراقبه و پسخوراند زیستی و نظایر آن). شما می توانید ضمن آشنایی با این روشها (از طریق شرکت در کارگاه های روانشناسی صنعتی، بالینی و به ویژه کارگاه آموزشی «شیوه های مقابله با فشارروانی»، تا آن میزان که وقت به شما اجازه می دهد، حتی برای چند لحظه در محیط کار خود این شیوه ها را به کار گیرید       (ساعتچی، 1376).

4- اگر فشارهای بهتر و اثربخش تر انجام دادن کارها را بیاموزید، در وقت و نیروی مصرفی شما صرفه جویی می شود. به یاد داشته باشید که همیشه روش بهتری برای انجام دادن هر وظیفه وجود دارد که شما آن را نشناخته اید!

5- در  دوره های آموزش «مدیریت زمان» شرکت کنید و با شیوه های اثربخش برای استفاده از وقت خود آشنا شوید. بری مثال، با استفاده از روش خاصی که طی آن، اوقات کار شما به بخش های مختلف تقسیم می شود، می توانید بهره وری تلاش خود را افزایش دهید و در زمان کمتر، کار بیشتری را انجام دهید.

6- در نهایت، درصورتی که همه فنون پیشنهادی را به کار گرفتید و در مورد شما کم اثر بود، می توانید به طور موقت یا دائم کار یا شغل خود را تغییر دهید و به کار دیگری بپردازید. اگر به دلیل تورم یا مشکلات مالی دیگر قصد دارید با کار اضافه مشکلات خود را حل کنید، تصمیم بگیرید توقع خود را کمتر کنید و فقط در یک محل کار کنید و یااستفاده از فنون مناسب، اثرات محرکهای تنش زای شغلی را کاهش را کاهش دهید (ساعتچی، 1376).

راهبردهای سازمانی کنارآمدن

یکی از وظایف مدیریت هر سازمان آن است که موجباتی را فراهم آورد تا فشارهای وارد بر افراد در سازمان، تخفیف پیدا کند. سازمانها در زمینه های مختلف بر کارکنان خود فشار روانی وارد        می آورند؛ بنابراین، راههای مختلفی نیز وجود دارد که مدیریت هر سازمان می تواند مانع از وارد آمدن محرکهای تنش زا بر کارکنان شود. پیشنهاد ما به شما مدیر علاقه مند به سلامت جسمی و روانی کارکنان تحت نظارت خود، آن است که:

1- افراد را به کاری بگمارید که به آن علاقه مند  هستند و از ویژگی های شخصیتی لازم برای انجام دادن درست وظایف شغلی برخوردارند. وقتی مناسب ترین فرد برای تصدی مسئولیتهای یک شغل انتخاب می شود، احتمال وارد آمدن تنشهای روانی بر او کمتر است و بنابراین، احتمال ابتلای او به عارضه فرسودگی شغلی نیز کاهش می یابد. برای دستیابی به این هدف، بهترین راه آن است که از روشهای علمی آزمایش و انتخاب استفاده کنید و درصورت نیاز از همکاری متخصص روانشناسی صنعتی، بهره بگیرید.

2- برای متصدیان مشاغل گوناگون سازمان، دوره های آموزشی مناسب تشکیل دهید و مراقب باشید که برنامه ریزی، طراحی و اجرای چنین دوره هایی براساس نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل شغل شرکت کنندگان در دوره آموزشی، انجام گیرد.

3- موجباتی را فراهم آورید که مهارتهای افراد تحت نظارت شما در کنترل موقعیتها، افزایش یابد. اگر فرد نتواند بر موقعیت مربوط به شغل خود کنترل داشته باشد، فشار روانی زیادی را تحمل می کند. برای مثال، اگر دانشجوی پزشکی را که برای اولین بار در اتاق جراحی کارآموزی می کند، آموزش دهیم چگونه در برابر مشکلات خاص اتاق جراحی بر ابعاد شناختی، عاطفی و رفتاری خود کنترل داشته باشد، فشارروانی کمتری بر او وارد خواهد آمد.

4- از روشهای تنبیه و توبیخ کمتر استفاده کنید و اگر قصد دارید افراد تحت نظارت شما بهتر کار کنند، روشهای شرطی کردن عامل را به کار گیرید و طی آن، وقتی رفتار مناسبی از آنان سر زد، به نحوی رفتارشان را تقویت کنید و از روشهای تنبیهی استفاده نکنید.

5- شرایط خطرآفرین در سازمان را به حداقل برسانید و موجباتی را فراهم آورید که افراد در معرض خطر و محرکهای تنش زای اضافی قرار نگیرند، دچار برق گرفتگی یا سانحه و حادثه نشوند و …

6- شبکه های ارتباطی در سازمان را بهبود بخشید و موجباتی را فراهم آورید که کیفیت و کمیت ارتباطها در سازمان، در بهترین وضع خود باشند و نیز اطمینان حاصل کنید که افراد می توانند نظریات، شکایات، پیشنهادات و انتقادات خود را در رابطه با هر فرد یا موضوع، به راحتی و بدون ترس و نگرانی و به شیوه ای منطقی ارائه دهند. این شما هستید که با رفتار سنجیده خود         می توانید به مرئوسان بیاموزید چگونه می توانند در هر زمینه ای بدون ترس و نگرانی، با سرپرست یا رئیس خود صحبت کنند (ساعتچی، 1376).

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *