گروه های متمرکز

گروه های متمرکز[۱] یکی از ابزارها و روش های تحقیق بنیادی برای روانشاسان صنعتی و سازمانی، به منظور جمع آوری اطلاعات و داده های کیفی است. کروگر[۲] (۱۹۹۴)، گروه متمرکز را یک بحث و گفتگوی با دقت برنامه ریزی شده، می داند که به منظور کسب ادراک افراد در خصوص یک موضوع مشخص، در فضایی آزاد و بدون تهدید برای بیان نظرات؛ طراحی شده است. با استفاده از اين شیوه پژوهشی مي توان اطلاعاتی غني را طي پويايي گروه برای بررسی بسیاری از موضوعات و مسائل خاص بدست آورد، از این رو این روش یکی از محبوب ترین تکنیک ها در تحقیقات بازار[۳] و همچنین روانشناسی است. با توجه به کاربردهای گسترده گروه های متمرکز، در مورد این روش مطالب بسیاری وجود دارد؛ در این بحث به سه عنوان در این خصوص اشاره می شود: ۱) اصول زیربنایی گروه های متمرکز، ۲) سایر عوامل مهم، و ۳)کاربردهای گروه های متمرکز.

اصول زیربنایی گروه های متمرکز

برای ایجاد یک گروه متمرکز باید چهار اصل کلیدی مورد توجه قرار گیرد: الف) فرآیند گروه، ب) محتوای بحث، ج) ترکیب گروه و د) تحلیل داده ها

از نظر فرآیند گروهی، یک گروه متمرکز به صورت ایده آل، باید شامل ۱۰ تا ۱۲ نفر باشد، گرچه قطعاً اندازه این گروه می تواند کوچکتر و یا خیلی بزرگتر نیز شود. وکلاوسکی و روجلبرگ[۴] (۲۰۰۲) معتقدند که گروه باید به طور معمول توسط یک تسهیل کننده[۵] (مدیر جلسه)، که به طرح سوالات تحقیق می پردازد، هدایت شود، علاوه بر آن، این موضوع بسیاری حیاتی است که یک یادداشت بردار[۶] در کنار او به یادداشت کردن صحبت ها بپردازد. گرچه همواره این تمایل وجود دارد که تنها یک شخص همه نقش ها را برعهده بگیرد و گروه را هدایت کند؛ اما به هیچ وجه این عمل توصیه نمی شود؛ یک شخص به تنهایی نمی تواند گروه را به طور مطلوب مدیریت کند؛ سوالات را مطرح و اطلاعات اضافی را جستجو نماید و همچنین نکات جلسه را به موقع یادداشت برداری کند. زمان اجرای گروه از یک ساعت تا دو ساعت بطور معمول بطول می انجامد. بهترین مکان برای تشکیل گروه، جایی است که افراد احساس کنند در آنجا می توانند به راحتی و آزادانه صحبت کنند. این عامل باعث بهتر شدن کیفیت داده ها می شود. در بیشتر قسمت ها یک اتاق کنفرانس خارج از محل[۷] (بیرون از سازمان یا دفتر کار)، گزینه مناسبی است. این عمل بطور معمول محیطی را فراهم می آورد که افراد بتوانند براحتی و به صراحت با یکدیگر ارتباط برقرار کنند و نظراتشان را بیان کنند. در حقیقت برای موفقیت گروه متمرکز ایجاد چنین شرایطی ضروری است.

برخی افراد از جمله کلوگر معتقدند که گروه می تواند با توجه به نظر و تمایل راهبر یا تسهیل کننده گروه، بصورت ساختارمند یا غیر ساختارمند برگزار گردد. با این وجود، وکلاوسکی و روجلبرگ نشان دادند که این عمل مناسبی نیست. به اعتقاد آنان گروه های متمرکز تمایل دارند که به طور یکنواخت اجرا شوند؛ در این شرایط، زمانی که محتوای بحث پیش از جلسه بخوبی مشخص شده باشد، بهترین کیفیت داده ها توسط گروه نیز بدست می آید. برای رسیدن به این هدف، اکثر تسهیل کننده گان یک دستور جلسه[۸] (دستورالعمل جلسه) را تهیه و مورد استفاده قرار می دهند. دستورالعمل، شامل سوالات تحقیق و همچنین یک مقدمه تنظیم شده، جهت تسریع روند کار و مطالبی برای پایان جلسه می باشد. مقدمه بسیار مهم است؛ زیرا که تعیین کننده قوانین پیش زمینه برای گروه است. مقدمه معمولاً شامل این موارد می شود: یک عبارت خوش آمدگویی، معرفی و بیان عناوین مورد بحث؛ معرفی تسهیل کننده، فرد یادداشت بردار و شرکت کنندگان و همچنین قوانینی که اشاره به محرمانه بودن[۹] اطلاعات و داده هایی که از بحث حاصل می شود و کاربردهایی که نتایج بحث دارد. بخش اصلی دستور جلسه بر روی پرسش هایی که باید در جلسه مطرح شود و همچنین کاوش های مناسب برای پیگیری (سوالات پیگیری) بحث متمرکز است.

این مهم نیست که سوالات دقیقاً چگونه نوشته شوند، همیشه موارد غیر منتظره و درجه ای از سیالی در روند گروه اتفاق می افتد. این رویدادها و سیال بودن از ویژگی های معمول آن است که این روش جمع آوری داده ها را به یکی از شیوه های غنی و بسیار موثر تبدیل کرده است. در پایان جلسه بر این موضوع تاکید می شود که پاسخ هایی که شرکت کنندگان ارائه داده اند کاملا محرمانه است. همچنین در پایان کاربردهایی که این اطلاعات خواهد داشت برای شرکت کنندگان بیان می شود. علاوه بر این اطلاعات تماس برای تسهیل کننده یا رهبر گروه ارائه می شود.

ترکیب گروه بسیار اهمیت دارد و می توان دو گزینه را مورد توجه قرار داد: اینکه گروهی همگن[۱۰] (مشابه) داشته باشیم یا اینکه افراد گروه ناهمگن[۱۱] (مختلط) باشند. گروه همگن شامل افرادی می شود که در مجموعه ای از ویژگی ها، که بر نتایجی که از گروه بدست می آید موثر هستند، مشابهت هایی با یکدیگر دارند. عواملی مانند سن، جنسیت، سطح تحصیلات، پایگاه اقتصادی-اجتماعی، قومیت[۱۲] یا محل جغرافیایی زندگی. به همین صورت گروه ناهمگن شامل افرادی است که از نظر این ویژگی ها متفاوت و متنوع هستند. در سال های اخیر بحث های بسیاری در خصوص ارجحیت استفاده از این گروه ها شده است، وکلاوسکی و روجلبرگ بیان می کنند که مناسب ترین شیوه استفاده از گروه های همگن است. گروه هایی که شرکت کنندگان مشابهت دارند، نتایج متمرکز تری خواهند داشت؛ چیزی که هدف اصلی تشکیل گروه تمرکز است. علاوه بر این با هدایت و مدیریت دقیق چندین گروه همگن متفاوت، می توان ترکیبی از شرکت کنندگان نا همگن را بوجود آورد.

اکثر روش های تحلیل داده در گروه های متمرکز به صورت کدگذاری محتوا[۱۳] انجام می گردد. در این شیوه همه نکات و بیانات افراد در گروه نوشته می شود، سپس حیطه محتوایی اصلی یا پس زمینه اصلی که در داده ها (پاسخ ها) ارائه شده شناسایی می شود، سپس فراوانی پاسخ ها به هر یک از این پس زمینه ها را شمارش می کنند (مراجعه کنید به ربکا موریس، ۱۹۹۴؛ در بخش منابع در پایان همین بحث).

بررسی سایر عوامل مهم در گروه های متمرکز

روش اجرا و ایجاد گروه متمرکز و تحلیل داده های آن در مقایسه با سایر روش های تحلیل کیفی، ممکن است بظاهر ساده باشد. با این وجود، به این علت که گروه های متمرکز ماهیت کیفی و تا حدی ذهنی دارد، استفاده از این روش برای جستجوی پاسخ ها، ریزه کاری های بسیاری دارد که می تواند برون داد ها (پاسخ ها) را به طور معناداری متاثر سازد.

 موضوع با اهمیت دیگر، به طور خاص سطح مهارت اداره کننده یا تسهیل کننده گروه است. فردی که آموزش کافی در این زمینه ندیده باشد، ممکن است به خطای آزمایشگر منجر شود و در هر حالت نتایج تحقیق کاملاً بی ارزش و غیر معتبر گردد. برای مثال با تمایل به جهت دهی به پاسخ های شرکت کنندگان (بر خلاف تحقیقات عینی) باعث می شود پاسخ های افرادی که درون گرا تر هستند را از دست بدهد، و از سوی دیگر افراد قوی تر فرصت پیدا می کنند که بر گروه مسلط شوند و گروه از مسیر اصلی خود خارج شود؛ یک تسهیل کننده ضعیف هم بحث را منحرف می کند و هم نمی تواند در نهایت نتایج معتبری از گروه کسب کند.

حفظ شرایط با ثبات در گروه های متمرکز برای اینکه خطاهای ناخواسته ناشی از زمینه های (بافت ها) متفاوت را کاهش داد، بسیار  با اهمیت است. استفاده از یک تسهیل کننده (در صورتی که امکان ندارد از یک تسهیل کننده استفاده کرد با بررسی پایایی ارزیابها[۱۴] می توان از چند تسهیل کننده استفاده نمود)، یک دستورالعمل بحث و یک محل مشخص برای گروه ها برای اطمینان داشتن از اینکه تجارب مشابهی در جریان گروه های متمرکز داشته باشیم اهمیت فراوانی دارد. در نهایت باید متوجه باشیم که همه جزئیات هر چند کوچک باشند، مهم در نظر گرفته می شود.

کاربردهای گروه متمرکز

گروه های متمرکز کاربردهای بسیار در حوزه روانشناسی صنعتی و سازمانی دارد. این روش تحقیق می توانند هم به عنوان یک روش تحقیق منفرد[۱۵] و هم همراه با سایر روش ها[۱۶]  بکار گرفته شود. گروه های متمرکز، اغلب زمانی به تنهایی اجرا می شوند که محقق بخواهد موضوعی را بطور عمیق روی گروهی از افراد مطالعه کند و بینشی فراتر از نتایجی که سایر روش های زمینه یابی[۱۷] سنتی دارند کسب نماید و اغلب برای جمع آوری داده ها از نگرش ها و یا عقاید شرکت کنندگان در مورد یک موضوع خاص یا مجموعه ای از موضوعات مرتبط با هم بکار گرفته می شوند. برای مثال یک سازمان ممکن است برای اینکه میزان رضایت شغلی کارکنان خود را ارزیابی کند و میزان اعتمادی را که افراد به مدیریت ارشد دارند را متوجه شود، از این روش بهره بگیرد. یا اینکه حتی نگرش ها و نظرات کارکنان را در مورد بازشناسی (قدردانی) که از شغلی شان دریافت می کنند، پایش کند.

کاربرد دیگر گروه های متمرکز زمانی است که از این روش همراه با زمینه یابی های دیگر برای بررسی مسائلی  استفاده می شود که قبلاً توسط مطالعات زمینه یابی بدست آمده اند اما جزئیات کافی برای راضی کردن محقق نداشته باشند و یا پاسخ به سوالات تحقیق مبهم بوده و روشن نباشند. بر خلاف زمینه یابی ها، روش گروه متمرکز این امکان را می دهد که محقق با شرکت کنندگان گفتگوی رو در رویی در مورد یک موضوع مهم داشته باشد و آن موضوع را به طور عمیق مورد کاوش قرار دهد. در چنین حالتی کاربرد این گروه ها بسیار مفید خواهد بود بویژه اگر زمینه یابی ها سوالات توضیحی و یا باز پاسخ[۱۸] نداشته باشند و یا نتایج روشن و واضحی از این تحقیقات حاصل نشود. با این حال چه این شیوه به صورت منفرد اجرا شود و یا همراه با دیگر روش های تحقیقاتی بکار گرفته شود، گروه های متمرکز یکی از ابزارهای مهم تحقیقات کاربردی محسوب می گردد.

وکلاوسکی[۱۹]


 

[۱] focus groups

[۲] R. A. Krueger

[۳] market research

[۴] Waclawski and Steven Rogelberg

[۵] facilitator

[۶] scribe

[۷] offsite

[۸] discussion guide

[۹] confidentiality

[۱۰] homogeneous

[۱۱] heterogeneous

[۱۲] ethnicity

[۱۳] content coding

[۱۴] inter rater reliability

[۱۵] stand-alone

[۱۶] add-on

[۱۷] surveys

[۱۸] open-ended question

[۱۹] Janine Waclawski


منابع مطالعاتی:

Krueger, R. A. (1994). Focus groups: A practical guide for applied research (2nd ed.). Thousand Oaks, CA: Sage.

Morris, R. (1994). Computerized content analysis in management research: A demonstration of advantages and limitations. Journal of Management, 20, 903–۹۳۱٫

Waclawski, J., & Rogelberg, S. G. (2002). Interviews and focus groups: Quintessential organization development techniques. In J. Waclawski & A. H. Church (Eds.), Organization development: A data-driven approach to organizational change. San Francisco: Jossey-Bass.


منبع اصلی: دائره المعارف روانشناسی صنعتی و سازمانی. ترجمه حسام بذرافکن

Encyclopedia of Industrial and Organizational Psychology. Volume 1. Edited by Steven G. Rogelberg. 2007. University of North Carolina Charlotte


وب سایت روانشناسی صنعتی و سازمانی

استفاده از مطلب فوق در دیگر سایت های اینترنتی مجاز و مورد تایید مدیر سایت نمی باشد.

خواهشمند است رعایت امانت بفرمایید. با تشکر

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *